مقدمه:
بیان مسأله
وقف و امور خیریه از مهمترین جلوههای مشارکت شهروندان و نهادهای خصوصی در تأمین منافع عمومی هستند. با این حال، اثربخشی این فعالیتها تنها به «نیت خیر» وابسته نیست؛ بلکه به چارچوبهای حقوقی، نوع ساختار سازمانی (بنیاد در برابر انجمن)، نظارتهای دولتی و سازوکارهای مالیاتی بستگی دارد.در کشور سوئیس، اگرچه مفهوم «وقف» به معنای سنتی آن متفاوت از الگوهای رایج در کشورهای اسلامی است، اما سازوکارهای موازی تحت عناوین «بنیاد» و «انجمن» فعالیت میکنند. مسأله اصلی این است که نهادهای خیریه در سوئیس چگونه با تکیه بر استانداردهای حقوقی، ضمن مدیریت داراییهای کلان، از وضعیت «عامالمنفعه» برای پیشبرد اهداف اجتماعی استفاده میکنند و این ساختارها چه تفاوتهای ماهوی با سایر نظامهای خیریه دارند؟
ضرورت بحث
شناخت نظام وقف و امور خیریه در سوئیس از چند جهت ضروری است:نخست، به دلیل نقش کلیدی این نهادها در حوزههای سلامت، آموزش و محیطزیست که مستلزم مدیریت دقیق منابع مالی است.
دوم، لزوم درک تفاوت میان «بنیادهای عملیاتی» (که خود مجری طرح هستند) و «بنیادهای گرنت میکینگ» (که تأمینکننده مالی هستند) برای مدیران و پژوهشگران حوزه خیریه.
سوم، با توجه به وجود مساجد و مراکز اسلامی، شناخت نحوه مدیریت این نهادها در بستر قوانین سختگیرانه سوئیس، برای جامعه مسلمانان و تحلیلگران حوزه وقف بسیار راهبردی است. همچنین، تحلیل آماریِ روند رشد و انحلال بنیادها در سوئیس، الگویی برای ارزیابی پایداری نهادهای خیریه ارائه میدهد.
هدف از نگارش مقاله
هدف اصلی این مقاله، بررسی دقیق و تحلیل آماری نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور سوئیس است. در این نوشتار تلاش شده است تا با واکاوی تاریخچه، وضعیت موجود (تعداد سازمانها، داراییها و هزینهها)، نقش مراجع نظارتی و همچنین جایگاه مساجد در این سیستم، تصویری شفاف از کارکرد خیرخواهانه در سوئیس ارائه شود.این مقاله میکوشد با تکیه بر دادههای رسمی، جایگاه جهانی سوئیس را در شاخصهای بخشندگی و کمکهای بشردوستانه مورد سنجش قرار دهد و الگوهای مدیریت دارایی در بنیادهای این کشور را برای مطالعه تطبیقی تبیین نماید.
در ادامه، ابتدا به بررسی روند تاریخی توسعه و تکامل وقف و امور خیریه در کشور سوییس پرداخته میشود و پس از آن به بررسی وضعیت موجود و آمارهای مربوط به سازمانها و درآمدهای آنها پرداخته خواهد شد.
در همین راستا در بخش اول، به طور مختصر به تاریخچه وقف و امور خیریه در سوییس پرداخته میشود، سپس در بخش بعدی وضعیت موجود وقف و امور خیریه، وضعیت موجود مساجد بیان شده است که در این قسمت تعداد سازمانهای غیرانتفاعی ثبت شده در سوییس، میزان بخششها توسط اهداکنندگان مختلف، توزیع سازمانهای غیرانتفاعی در بخشهای مختلف، رشد بخش غیرانتفاعی، توسعه منطقهای بنیادها براساس ایالتها، توزیع بنیادها براساس مراجع نظارتی، داراییهای بنیادهای خیرخواهانه و هزینه بنیادهای خیرخواهانه براساس دستهبندی اندازه و داراییها و هزینههای بنیاد در ایالتهای مختلف مورد بررسی قرار خواهد گرفت. سپس در بخش آخر مقایسه کشور سوئیس در امور خیریه با کشورهای دیگر بیان شده است.
خلاصه روند تاریخی وقف و امور خیریه در سوییس
در سوییس، سازمانهای خیریه در قرون وسطی پدید آمده است. اساس سازمانهای خیریه ریشه در مسیحیت دارند و بهویژه در ایجاد و پشتیبانی از بیمارستانها، خانههای صدقه و یتیمخانه فعالیت میکردند.وضعیت موجود وقف و امور خیریه در سوییس
در این بخش به تعداد سازمانهای غیرانتفاعی ثبت شده در سوییس، میزان بخششها توسط اهداکنندگان مختلف، توزیع سازمانهای غیرانتفاعی در بخشهای مختلف، رشد بخش غیرانتفاعی، توسعه منطقهای بنیادها براساس ایالتها، توزیع بنیادها براساس مراجع نظارتی، داراییهای بنیادهای خیرخواهانه و هزینه بنیادهای خیرخواهانه براساس دستهبندی اندازه و داراییها و هزینههای بنیاد در ایالتهای مختلف پرداخته میشود.۱- تعداد سازمانهای غیرانتفاعی ثبتشده
بر طبق آمار و اطلاعات موجود در سال ۲۰۱۳، حدودا ۷۶۰۰۰ انجمن و ۱۲۰۰۰ بنیاد از نهادهای عامالمنفعه در کشور سوئیس وجود دارند که اهداف انسان دوستانه و اجتماعی با حوزههای ورزش، فرهنگی یا حمایت از حیوانات دارند.طبق آخرین اطلاعات موجود در سال ۲۰۱۶، تعداد ۱۳۰۷۵ بنیاد خیرخواهانه در کشور سوئیس به ثبت رسیدند که تنها در سال ۲۰۱۵، ۳۰۰ بنیاد جدید در سوییس ایجاد شدهاند. همچنین این نکته قابل ذکر است که تعداد بنیادهای لغوشده توسط دفتر ثبت تجارت در چند سال گذشته افزایش یافته است، به طوری که بیش از هزار بنیاد از سال ۲۰۰۹ لغوشده است.
۲- توزیع اهداف بنیادها
شکل ذیل توزیع منابع مالی توسط حوزههای مختلف فعالیت را توصیف میکند. نهاد ناظر شرق سوییس سازمانهای غیرانتفاعی را براساس اهداف متفاوتی که دارند به ۳۰ طبقه با حوزههای مختلف هدف تقسیم میکند.براساس شکل ذیل، به طورکلی ۳۹٪ از بنیادها، فقط در یک حوزه هدف، فعالیت میکنند که شایعترین فعالیت این بنیادها در بخش مراقبت، سن و هنر است که این بنیادها ۶۷٪ از هزینهها (۲۷۲ میلیون فرانک، معادل با ۸۸۲۳ هزار میلیارد ریال) را به خود اختصاص دادند. در مقابل ۶۱٪ از بنیادها چندین حوزه هدف در اساسنامه خود دارند که ۳۳٪ هزینهها (۱۳۷ میلیون فرانک معادل با ۴۴۴۴ هزار میلیارد ریال) را به خود اختصاص دادند.
۳- توزیع بنیادها براساس حوزههای فعالیت
در شکل بعدی تعداد بنیادها، داراییهای کل، توزیع کل، سهم بنیادها، سهم دارایی بنیادها و نرخ هزینهها با توجه به حوزههای مختلف فعالیت مشخص شده است.به منظور بررسی دقیقتر اطلاعات به دست آمده، میان تعداد بنیادها از یکسو و دارایی کل از سوی دیگر تفاوتی قابل مشاهده است. تعداد بنیادهای بیشتری در حوزه هنر و فرهنگ نسبت به حوزه بهداشت (مانند افراد مسن، افراد معلول و یا پزشکی) وجود دارند اما سهم کمتری از دارایی نسبت به حوزه بهداشت دارند. در برخی از حوزههای فعالیت مانند پشتیبانی و آموزش، تعادلی میان تعداد بنیاد و دارایی وجود دارد.
نرخ متوسط توزیع در این شکل نشان میدهد که عمدتا زمینه فعالیت بنیادها به صورت بنیادهای عملیاتی یا بنیادهای گرنت میکینگ است. به دنبال این فرض، بنیادها گرنت میکینگ به طور عمده وجودشان براساس درآمد حاصل از داراییهای سرمایهگذاری خودشان است و نرخ توزیع بیشتر از ۵٪ بعید است. بر این اساس، به طور معمول در حوزههای مختلف فعالیت، نرخ توزیع برای بنیادهای گرنت میکینگ مانند پشتیبانی، رفاه و با کمکهزینه تحصیلی کم است.
براساس مطالعات قبلی صورت گرفته بنیادهای گرنت میکینگ ۲٪-۴٪ از داراییهای بنیاد را توزیع میکنند؛ بنابراین نرخهای توزیع بالاتر از ۴٪، این مفهوم را میرساند که بنیادهای عملیاتی بیشتری در یک حوزه فعالیت خاص فعال هستند. در حوزههای فعالیت با نرخهای توزیع بسیار بالا مانند موسیقی یا پزشکی، نتیجهگیری براساس دارایی از دیگر منابع درآمدی دشوار است.
۴- میزان بخششها توسط اهداکنندگان مختلف
با توجه به نظرسنجی اداره آمار فدرال در سال ۲۰۰۹، حدود یکچهارم از مردم سوییس، به طور داوطلبانه در فعالیتهای خیرخواهانه شرکت نمودهاند و دوسوم از خانوادههای سوییسی به طور منظم به سازمانهای خیریه کمک میکنند که براساس نتایج به دست آمده، به طور متوسط حدود ۵۰۰ فرانک (معادل با ۱۶ میلیون ریال) سالانه به سازمانهای خیریه کمک میکنند که بین ۴ الی ۵ سازمان خیریه توزیع میکنند.درصد اهداکنندگان در سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ به ترتیب ۷۲٪، ۷۲٪، ۶۹٪ بوده است که نشاندهنده درصد خانوادههای سوییسی هستند که در طول ۱۲ ماه گذشته کمکهای مالی کردهاند. حجم کمکهای مالی نیز در سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ به ترتیب، ۱۴۳۷ میلیارد فرانک (معادل با ۴۶ , ۶۱۴ هزار میلیارد ریال)، ۱۴۸۹ میلیارد فرانک (معادل با ۴۸۳۰۱ هزار میلیارد ریال)، ۱۶ میلیارد فرانک (معادل با ۵۱۹۰۲ هزار میلیارد ریال) بوده است که شامل کمکهای پولی به غیراز هدیه، حمایتهای مالی، یارانههای عمومی و درآمد حاصل از فعالیت کسبوکاری دیگر سازمانها است.
۵- رشد بخش بنیادها و تعداد بنیادهای جدید در سال ۲۰۱۵
در سال ۲۰۱۵، ۳۳۵ بنیاد جدید تأسیس شدند که نشاندهنده افزایش تعداد مطلق در بخش بنیاد سوییس است. همچنین در این سال، ۱۶۰ بنیاد نیز منحل گردیدند که از این بین، ۱۱ بنیاد ادغام شدند. در مقایسه با سال ۲۰۱۴، تعداد بنیادهای منحل شده و ادغام شده (به ترتیب ۲۲۶ و۳۰) به وضوح در حال کاهش است.در سالهای اخیر، تصویر بنیادها در کشور سوییس، به سمت انعطافپذیری و خلاقیت بیشتر تغییر کرده است. به طوری که بسیاری از بنیادها، استراتژی سرمایهگذاری خود را تغییر دادهاند و قادر به بهبود درآمد خود بودند. همچنین اکثریت ادغام بنیادها، موجب تقویت و تثبیت میگردد، به این معنی که بنیادها با دیگر مؤسسات در زمینه مشابه ترکیب میشوند.
جدول ذیل رشد بخش بنیادها و تعداد بنیادهای جدید در سال ۲۰۱۵ را نشان میدهد:
۶- توسعه منطقهای بنیادها براساس ایالتهای مختلف
بیشترین تعداد بنیادهای خیرخواهانه در سال ۲۰۱۵ به ترتیب مربوط به ایالتهای زوریخ (۲/۲۶۱)، وو (۱/۴0۳)، برن (۱/۳۶۸) و ژنو (۱/۱۴۳) است.بنیادهای جدید ثبتشده در ایالت زوریخ 61 مورد و ژنو 50 مورد است، اما تعداد بنیادهای منحل شده در زوریخ بیش از دو برابر ژنو است (۲۴ در مقابل ۱۲ بنیاد منحل شده). براساس این نتایج ژنو (۳۸ بنیاد) با رشد خالص بالاتر از زوریخ (۳۴ بنیاد) قرار دارد.
۷- توزیع بنیادها براساس مراجع نظارتی در پایان سال ۲۰۱۴
براساس مطالعات صورت گرفته در سال ۲۰۱۴، علاوه بر اداره نظارت بر فدرال و مقامات نظارتی در سطح ایالت، تعداد زیادی از مقامات نظارتی در سطح محلی وجود دارند که برخی از آنها نظارتکننده تنها یک تا دو بنیاد هستند. شکل ذیل نشان میدهد که نمایندگی مقامات نظارتی محلی به میزان قابلتوجهی در ایالتهای مختلف، متفاوت است.
۸- رشد بنیادهای خیرخواهانه از سال ۱۹۹۰-۲۰۱۵
رشد بخش بنیادها و تعداد بنیادهای جدید از سال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۱۵ در شکل ذیل به نمایش درآمده است. همان طور که در پیشرفت منحنی این شکل نشان داده میشود، رشد بخش بنیادها و تعداد بنیادهای جدید پس از سال ۲۰۰۷ که به اوج خود رسیده بود، به طور مداوم کاهش یافته است.از سال ۲۰۰۹ به بعد، بیش از ۱۰۰۰ بنیاد خیرخواهانه از دفتر ثبت تجاری حذف شدهاند. به طوری که اداره نظارت سوییس تقریبا در ۱۵ سال گذشته، ۴۷۰ بنیاد را حذف کرده است.
۹- تراکم بنیادها در ایالتهای مختلف
تعداد بنیادها به ازای هر ۱۰۰۰۰ ساکن در ایالتهای مختلف کشور سوییس در شکل ذیل نشان داده شده است.
۱۰- داراییهای بنیادهای خیرخواهانه
در سال ۲۰۱۵ بر طبق آمار اداره نظارت بر بنیادها، ۴۰۷۹ بنیاد در سطح فدرال تحت نظارت قرار گرفتند. این نشاندهنده تعداد بنیادهای سوییسی است که در سوییس و در خارج از کشور و نه فقط به صورت محلی فعال هستند؛ بنابراین حدود یکسوم از بنیادهای سوییسی حوزه فعالیت بینالمللی دارند که به سمت نوعدوستی جهانی گرایش دارند.مقدار کل داراییهای بنیادها در سوییس بیش از ۷۰ میلیارد فرانک (معادل با ۲۲۷۰ میلیون میلیارد ریال) تخمین زده شده است که سالانه بین ۱/۵ تا ۲ میلیارد فرانک (معادل با ۶۴ هزار میلیارد ریال) برای اهداف خیرخواهانه خود، توزیع میکنند.
موقوفات، اساس وجود یک بنیاد را شکل میدهند. البته این دارایی بسیار یکنواخت میان بنیادها توزیع میشوند. براساس نتایج حاصل از مطالعه ای که از ۱۲۰۵ بنیاد در جهار ایالت صورت گرفته است، ۷/۹۷% از داراییها در اختیار ۵۰% از بنیادها قرار دارد و بیشترین سهم از این داراییها، برای پروژههای سلامت و اجتماعی مانند مراقبت از سالمندان، افراد معلول و پزشکی است.
بنیادها در سوییس، فاقد دارایی کافی به منظور تحقق اهداف خود هستند. به همین دلیل بنیادها متکی به کمکهای مالی خصوصی و کمکهای دولتی هستند. در دورههای وضعیت ضعیف اقتصادی، تمام منابع درآمدی تحت فشار هستند. درنتیجه همیشه زمان اوج انساندوستی در طول دوره وضعیت خوب اقتصادی رخ میدهد که کشور سوییس در سال ۲۰۰۸ شاهد وقوع بحران مالی و اقتصادی بوده است. از آن زمان تاکنون، مدیران هنگامی که با بازارهای مالی جاری و تصمیمات بانک ملی در نرخ بهره روبهرو میشوند، بر فعالیتهای خود برای بازگشت سرمایهگذاری احتیاط میکنند.
در حال حاضر هیئت مدیره به جای کار با اوراق بهادار با درآمد ثابت طولانیمدت، داراییهای بنیاد خود را به صورت کوتاهمدت مدیریت میکنند و ریسکهای مالی بالاتری را به منظور ایجاد درآمد حاصل مورد نیاز برای تحقق بنیاد به عهده میگیرند. با توجه به فقدان اطلاعات هیچ گونه آمار و ارقام مقایسهای به منظور ارزیابی آسانتر این وضعیت وجود ندارد. به همین دلیل اطلاعات بسیار کمی در مورد ثروت بنیادها در سوییس و چگونگی استفاده از آن وجود دارد.
۱۱- تعداد و هزینه بنیادهای خیرخواهانه براساس دستهبندی اندازه
هزینههای اداری یک بنیاد به صورت سالانه حدوداً ۲۰۰۰ فرانک (معادل با ۶۴۸۷۸ میلیون ریال) است که شامل هزینههای حسابداری مطابق با الزامات قانونی، هزینههای حسابرسان مقررشده در قانون هزینههای جمعآوریشده هر سال توسط اداره نظارتکننده برای کنترل عملکرد بنیاد است. حداقل میزان سرمایه اولیه برای بنیاد (خالص دارایی به صورت نقدی) نیز باید ۵۰۰۰۰ فرانک (معادل با ۱۶۲۱ میلیارد ریال) باشد.هزینههای اداری (تمام هزینههایی که به طور مستقیم به منظور اهداف بنیاد ایجاد نمیشوند) و هزینههای اجرایی (که به طور مستقل از پروژهها و خدماتی که مبتنی بر اهداف بنیاد) هستند. بنیادها، شامل موارد زیر است:
* جمعآوری کمک و تبلیغات
* مدیریت کلی بنیاد؛ مدیریت، حسابداری و حسابرسی، هزینههای مشاوره
* ستاد کل، هزینههای سفر و سرگرمی
* هزینهها، جبران خسارت، هزینه حضور برای اعضای ارگانهای بنیاد
* هزینههای تجهیزات و تعمیر و نگهداری
۱۲- دارایی ها و هزینههای بنیاد در چهار ایالت سوییس
در پایان سال ۲۰۱۳، ۱۲۰۵ بنیاد نظارتشده در سطح ایالتی که ۳/۲ میلیارد فرانک (معادل با ۱۰۳۸۰۴ هزار میلیارد ریال) از داراییهای بنیاد را در اختیار داشتند (در چهار ایالت سوییس به نامهای آپنتزل آوسر هودن، سانکت گالن، تورگاو و تیچینو) تحت بررسی قرار گرفتند.همان طور که در شکل ذیل نشان داده میشود، میانگین درآمد بنیادهای بررسی شده ۲۷۶۴۳۶۴ فرانک (معادل با ۸۹۶۵۸ میلیارد ریال) است و همچنین مجموع هزینههای این بنیادها، ۴۳۲۲۶۸۶۰۰ فرانک (معادل با ۱۴۰۲۲ هزار میلیارد ریال) است و میانگین هزینه بنیادها، ۳۵۸۷۲۹ فرانک (معادل با ۱۱۶۳۶ میلیارد ریال) است. در سوییس، تعداد زیادی بنیادهای کوچک و تعداد کمی بنیاد بزرگ وجود دارند (به همین دلیل است که تمامی ایالتها به طور قابلتوجهی پایینتر از میانگین میباشند).
مقایسه وضعیت کشور سوییس در امور خیریه با دیگر کشورها
وضعیت کشور سوییس از لحاظ شاخصها و معیارهای مختلف با دیگر کشورها مقایسه شده است که در ادامه به طور مفصل مورد بررسی قرار میگیرد.براساس گزارش کمکهای بشردوستانه جهان، توسط سازمان کمک های بشر دوستانه جهانی، سخاوتمندترین کشورهای جهان در سال ۲۰۱۰ براساس حجم کمکهای بشردوستانه به صورت شکل ذیل است که کشور سوییس در رده شانزدهم این نمودار قرار دارد.
شاخص بخشندگی در دنیا یک گزارش سالیانه است که توسط بنیاد کمک به سازمانهای خیریه با استفاده از دادههای جمعآوریشده توسط شرکت تحقیقاتی گالوپ منتشر میشود و به رتبهبندی بیش از ۱۴۰ کشور دنیا از نظر میزان بخشندگی مردم میپردازد.
اطلاعات حاصل از تحقیقات این گزارش در سال ۲۰۱۵ براساس سه معیار مورد بررسی قرار گرفتهاند. این سه معیار کمک به خارجیان، کمک مالی به سازمانهای خیریه و ساعات کار داوطلبانه است. همان طور که در شکل ذیل مشاهده میشود، کشور سوییس در کمک به خارجیان امتیاز %۵۱، در کمکهای مالی به سازمانهای خیریه امتیاز %۴۸ و در ساعات کار داوطلبانه، %۲۷ را کسب نموده است. در مجموع کشور سوییس در این رتبهبندی در رتبه چهلم دنیا قرار داد.
کشور سوییس در سال ۲۰۱۵ از نظر میزان هزینههای خیرخواهانه پرداخته شده برای اسکان پناهندگان، رتبه هشتم را به خود اختصاص داده است.
همان طور که در شکل ذیل مشاهده میشود، کشور سوئیس در سال ۲۰۱۵ در میان ۲۰ کشور برتر دنیا، رتبه نهم را با میزان ۶۰۷ میلیون دلار (۱۹۵۴۸ هزار میلیارد ریال) از نظر کمکهای بشردوستانه و میزان بخشندگی به خود اختصاص داده است.
شکل ذیل نیز جایگاه کشور سوییس را از نظر میزان کمکهای بشردوستانه و میزان بخشندگی به صورت درصدی از تولید ناخالص داخلی را نشان میدهد که در رتبه دهم قرار دارد.
از دیگر آمارهای گزارش کمکهای بشردوستانه جهان، میزان هزینههای میزبانی از پناهندگان و میزان کمکهای بشردوستانه بینالمللی در سال ۲۰۱۳ است که در شکل ذیل آورده شده است. همان طور که در شکل نمایان است میزان کمک بشردوستانه بینالمللی کشور سوییس در این سال، برابر ۳۹۷ میلیون دلار (۱۲۷۸۵ هزار میلیارد ریال) و میزان هزینههای میزبانی از پناهندگان برابر با ۴۵۰ میلیون دلار (۱۴۴۹۲ هزار میلیارد ریال) است.
وضعیت موجود مساجد در کشور سوییس
مسجد به دلیل نقش اجتماعی و فرهنگی که دارد، نهادی کلیدی در سیستم خیریه اسلامی در سوییس است و تأثیر بسیاری بر زکات و دیگر فعالیتهای خیرخواهانه دارد. مسجد مکانی است که با نیازمندان در ارتباط است به این صورت که مسجد مانند بازاری است عرضه و تقاضا در تماس با یکدیگر قرار میگیرند. همچنین مسجد به دلیل اعتمادی که میان مردم دارد، جمعآوری کمک مالی بیشتری نسبت به مؤسسات خیریه دیگر دارد.مراکز و بنیادهای اسلامی، برنامه جمعآوری کمک مالی خاصی ندارند. به منظور جمعآوری زکات تنها با توصیه امام جمعه در مورد اهمیت زکات در دین صورت میپذیرد و جهت جمعآوری صدقه از طریق قرار دادن جعبهای در درب ورودی مسجد و پوسترهایی از آیات و روایات به منظور نشاندادن اهمیت اقدامات خیرخواهانه صورت میگیرد. با این حال بیشتر مسلمانان کمکهای مالی خود را به طور مستقیم به حساب بانکی مسجد واریز میکنند.
براساس اطلاعات موجود در سال ۲۰۱۵، کشور سوییس دومین رتبه در پایینترین سطح تعداد مساجد را دارد به این صورت که به ازای هر ۴۰۰۰ مسلمان ساکن در سوییس، یک مسجد وجود دارد. در مقایسه با میانگین اروپا، به ازای هر ۱۵۲۸ مسلمان، یک مسجد وجود دارد.
جمعبندی و نتیجهگیری:
تحلیل جامع وضعیت وقف و امور خیریه در سوئیس نشان میدهد که این بخش، نهادی کاملاً ساختارمند، شفاف و مبتنی بر قوانین مدنی است. در این نظام، تفاوت میان «بنیاد» (تکیه بر دارایی اختصاصیافته برای یک هدف) و «انجمن» (تکیه بر اراده اعضا) کاملاً تفکیک شده است.بنیادها در سوئیس ابزارهای اصلی برای پایداری در امور خیر هستند؛ نهادهایی که پس از ثبت، به عنوان شخصیتهای حقوقی مستقل، زیر نظر مراجع نظارتی فعالیت میکنند تا انحراف داراییها از اهداف تعیینشده به حداقل برسد.
نکات کلیدی حاصل از بررسیها:
۱. اهمیت وصف عامالمنفعه: برخورداری از معافیتهای مالیاتی و مشروعیت فعالیتهای خیریه در سوئیس، مستقیماً به احراز شرایط «عامالمنفعه بودن» وابسته است. مؤسساتی که هدفشان صرفاً محدود به منافع خصوصی باشد، از مزایای قانونی این حوزه بیبهره میمانند.۲. مدیریت ریسک و دارایی: برخلاف تصور رایج، بنیادهای سوئیسی با چالشهای اقتصادی جدی روبرو هستند. گذار از مدلهای درآمدی سنتی با نرخ بهره ثابت به سمت مدیریت ریسک فعال، نشاندهنده هوشمندی مدیران این بنیادها در حفظ ارزش موقوفات در برابر تورم و نوسانات بازار است.
۳. جایگاه ویژه مساجد: مساجد در سوئیس علیرغم محدودیتهای قانونی و آمار پایینتر نسبت به میانگین اروپایی، نقش «کانون اعتماد» را ایفا میکنند. سیستم جمعآوری کمکها در مساجد (زکات و صدقات) مبتنی بر اعتماد متقابل است، اما به نظر میرسد برای تبدیل شدن به نهادهای خیریه سازمانیافته با توان اثرگذاری کلان، نیازمند بهرهگیری بیشتر از الگوهای شفافسازیِ سایر مؤسسات خیریه سوئیسی هستند.
۴. جایگاه جهانی سوئیس: آمارهای جهانی نشان میدهد سوئیس اگرچه در رتبههای نخست مطلق کمکهای بشردوستانه جهانی قرار ندارد، اما به لحاظ «کیفیت کمک» و «میزبانی از پناهندگان»، از استانداردهای بسیار بالایی برخوردار است که نشاندهنده نهادینهشدن فرهنگ مسئولیتپذیری اجتماعی در این کشور است.
در پایان، میتوان نتیجه گرفت که نظام وقف در سوئیس، مدلی از تعادل میان «نظارت دولتی» و «آزادی عمل خصوصی» است. برای کشورهای در حال توسعه یا نهادهای خیریه اسلامی که به دنبال بهینهسازی نظام مدیریت موقوفات خود هستند، الگوهای سوئیسی در زمینه «گزارشدهی مالی»، «نظارت بر هزینههای اداری» و «تفکیک بنیادها بر اساس مراجع نظارتی»، میتواند آموزههای کاربردی مهمی را به همراه داشته باشد.
پایداری بخش خیریه در سوئیس نه در گروِ میزان بالای کمکهای مقطعی، بلکه در گروِ ساختار حقوقی مستحکمی است که داراییهای خیریه را حتی در بدترین بحرانهای اقتصادی، مصون نگاه میدارد.
منبع: آشنایی با نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور سوئیس، گردآورنده: دفتر نوسازی و تحول معاونت توسعه و پشتیبانی سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران: شرکت چاپ و انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، چاپ اول، 1396ش.
تنظیم و تکمیل: تحریریه راسخون
